Yazılım ve yapay zekâ girişimleri, ürün geliştirme sürecinde açık kaynaklı yazılım kütüphanelerinden ve açık ağırlıklı (open-weights) modellerden geniş ölçüde yararlanır. Bir kod deposunun veya model ağırlığının kamuya açık erişilebilir olması her türlü ticari kullanımın koşulsuz serbest olduğu anlamına gelmez; kullanım hakkının sınırlarını ilgili lisans metni ve Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu belirler.

Açık kaynak kod erişimi ile fikrî mülkiyet lisansının hukuki niteliği

Bilgisayar programları ilim ve edebiyat eseri olarak korunur; mevcut bir programdan yararlanılarak oluşturulan ve asıl esere göre müstakil olmayan uyarlamalar ise işlenme eser niteliği taşır (5846 sayılı FSEK m. 2 bent 1, m. 6 bent 10). Açık kaynak lisansı, eser sahibinin mali haklarından feragat etmesi değil; belirlediği koşullara uyulması kaydıyla çoğaltma, işleme, yayma ve umuma iletim yetkilerini içeren bir kullanım ruhsatı (lisans) tanımasıdır (FSEK m. 48). Lisans koşullarına aykırı kullanım, ruhsat kapsamının aşılması sonucunu doğurur ve eser sahibinin tecavüzün ref'i, men ve tazminat taleplerini gündeme getirebilir.

Esnek lisanslar (MIT, Apache 2.0) ile yayılımcı lisansların (GPL, AGPLv3) dağıtım etkileri

MIT, BSD ve Apache 2.0 gibi esnek (permissive) lisanslar; telif bildiriminin, lisans metninin ve Apache 2.0 bakımından değişiklik kayıtları ile patent hükümlerinin korunması kaydıyla kodun kapalı kaynaklı ticari yazılımlara dâhil edilmesine izin verir. Buna karşılık GNU GPL gibi yayılımcı (copyleft) lisanslar, kütüphaneyle bütünleşik türev yazılım dağıtıldığında kaynak kodun da aynı lisans koşullarıyla açılmasını şart koşar. Bulut tabanlı SaaS ve yapay zekâ API girişimleri bakımından en belirleyici ayrım GNU AGPLv3 lisansında ortaya çıkar: klasik GPL kural olarak yazılımın karşı tarafa dağıtımıyla (conveying) tetiklenirken, AGPLv3 m. 13 programın değiştirilmiş bir sürümü bir bilgisayar ağı üzerinden uzaktan etkileşime açık biçimde çalıştırıldığında, ağ üzerinden bu yazılımla etkileşime giren tüm kullanıcılara ilgili kaynak koduna (Corresponding Source) ücretsiz erişim imkânı sunulmasını zorunlu tutar. Karşılık gelen kaynak kodunun kapsamı, lisans sürümü ve teknik birleşim ilişkisiyle belirlenir; her AGPL bileşeni tüm SaaS kodunun kendiliğinden yayımlanmasını gerektirmez. GPL bakımından da yükümlülük, her durumda bütün kamuya yayımlama değil, lisansın dağıtım ve alıcılara kaynak sağlama hükümleri üzerinden değerlendirilir.

Açık ağırlıklı yapay zekâ modellerinde özel kullanım ve ölçek kısıtlamaları

Yapay zekâ alanında yayımlanan pek çok açık ağırlıklı model, standart açık kaynak yazılım lisansları yerine özel topluluk veya sorumlu kullanım lisansları altında sunulmaktadır. Bu metinlerde aylık aktif kullanıcı eşiği getiren, belirli sektörlerde kullanımı sınırlandıran veya model çıktılarının başka temel modelleri eğitmek amacıyla kullanılmasını yasaklayan kayıtlar bulunabilir. Girişimin çekirdek ürünü böyle bir modele dayanıyorsa, ticari ölçeklenme veya kurumsal alt lisanslama aşamasında lisans eşiğinin aşılıp aşılmayacağı teknik mimariyle birlikte incelenmelidir.

Yatırım incelemesi (due diligence) öncesinde yazılım bileşen envanteri ve hak zinciri

Yatırım turlarında ve şirket devralmalarında yatırımcılar, girişimin temel yazılım varlıkları üzerinde üçüncü kişilerin hak iddiası bulunmadığına ve kapalı tutulması gereken ticari kaynak kodun açık kaynak lisansları nedeniyle kamuya açılma yükümlülüğü altına girmediğine dair beyan ve tekeffüller talep eder. Yazılım bileşen envanterinde (SBOM) yer alan kütüphanelerin lisans türlerinin, üçüncü taraf bildirim dosyalarının ve dış geliştiricilerden alınan kod devir sözleşmelerinin (FSEK m. 50/1, m. 52) düzenli tutulması, yatırım sözleşmesindeki tazminat risklerini doğrudan azaltır.

Resmî kaynaklar ve başvuru metinleri

Kaynak bağlantıları ilgili resmî metinlere ve başvuru eserlerine yöneliktir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.